حالت شب
منو
موضوعات
banner
Tahririe

ایمنی کلانشهر تهران: زلزله و تاب‌آوری

اندازه فونت:

دکتر مهدی زارع

  ابرشهر مسکونی تهران و پیرامون، شامل چندین شهر که به فاصله نزدیک از هشتگرد در غرب کرج تا رودهن در شرق محل تمرکز بیشترین جمعیت در ایران است. در استان‌های تهران و البرز در سال 1399، برآورد می‌شود که حدود 17.5 میلیون نفر (حدود 21% از کل جمعیت کشور) در منطقه  با ریسک بالا از نظر خطر زلزله زندگی می‌کنند. جمعیت ساکن در این کلانشهر از 1335 (حدود 1.5 میلیون نفر) تا ابتدای سال 99، بیش از 10 برابر شده است! در حالی که جمعیت ایران در این فاصله زمانی از حدود 18 میلیون و 900 هزار نفر به حدود 83 میلیون نفر رسیده است (حدودا 4.5  برابر). جمعیت محدوده تهران و کرج نیز از ابتدای انقلاب اسلامی 57 (حدود 5 میلیون نفر) تا امروز در سال 1399 حدوداً سه برابر افزایش یافته است! (در حالی که جمعیت کشور در همین فاصله از حدود 36 میلیون به حدود 83 میلیون نفر رسیده است (حدوداً کمی بیش از دو برابر شده است). این آمار به خوبی نشان می‌دهد که از حدود 20 سال پیش از انقلاب تاکنون، در طی 60 سال تمرکزی شدید جمعیت در محدوده تهران رخ داده است (توسعه‌ای به شدت تمرکزگرا) که البته با توجه به خطر قابل انتظار زمین‌لرزه در محدوده تهران کاری بسیار خطرناک است. بدین تریب در این60 سال تاب‌آوری ما در برابر خطر زلزله کم و آسیب‌پذیری‌مان بیشتر شده است.    

کلانشهر تهران  به محل گسل‌های لرزه‌زا نزدیک است. گسل شمال تهران با طول تقریبی 100 کیلومتر، گسلی فعال است که متوسط دوره بازگشت زلزله‌های روی این گسل حدود سه ‌هزار و پانصد سال است. چنانچه نابودی تمدن قیطریه در هزار تا هزار و دویست سال قبل از میلاد (بر اساس حفاری‌های باستان‌شناختی دهه 40 در محدوده پارک قیطریه) به رخداد زمین‌لرزه مربوط باشد. به باور نگارنده چه ‌بسا بتوان رخداد زلزله مزبور را در اثر فعال‌شدن گسل شمال تهران در سه ‌هزار و دویست سال قبل دانست. گسل مشا با طولی بیش از 180 کیلومتر از ناحیه شمال‌شرقی تهران و شمال کوه‌های توچال می‌گذرد و در غرب به گسل طالقان می‌پیوندد.   پهنه گسل ایوانکی/ گسل ری در جنوب، جنوب‌شرق شهر تهران واقع شده است.  گسل پیشوا در کنار شهر پیشوای ورامین قرار گرفته است. این شهر و کل محدوده ورامین و ری در زلزله سال 785 هـ. ق. (1384 میلادی) در زمان خلافت واثق دوم عباسی و همزمان با حمله تیمور لنگ، در اثر فعال‌شدن گسل پیشوا، ویران شد. مطالعات دیرینه لرزه‌شناسی نشان می‌دهد که در هفت هزار سال گذشته حداقل دو  بار گسل شمال تهران زمین‌لرزه‌هایی با بزرگای حدود 7 ریشتر داشته است. در شعاع 100 کیلومتری مرکز تهران نیز در دو هزار و سیصد سال گذشته در حدود هر دویست سال یک زمین‌لرزه با بزرگای حدود 7 ریشتر رخ داده است (با در نظر گرفتن این‌که گسل‌های فعال مختلفی غیر از گسل شمال تهران نیز در اطراف تهران وجود دارد). 

 در ساخت ساختمان بلند مرتبه و برج روی گسل باید توجه کرد که در هنگام یک زمین‌لرزه علاوه بر امکان گسیختگی مستقیم در سطح زمین، احتمال ایجاد تکان‌های بسیار شدید در اثر پالس‌های پریود بلند در اثر پدیده جهت‌پذیری در هنگام رخداد زمین‌لرزه در نزدیکی گسل زمین‌لرزه، پدیده «پله پرش» (فلینج) به ویژه روی صفحه گسیختگی وجود دارد. تجربیات قبلی در زمین‌لرزه‌هایی که در ایران (زلزله 1382 بم)، ترکیه (زلزله‌های ایزمیت و دوزجه در سال 1378)، ژاپن (زلزله 1373 کوبه)، آمریکا (زلزله‌های 1368 لوماپریتا، 1371 لندرز و 1372 نورث ریج همگی در ایالت کالیفرنیا)، نیوزیلند (زمین‌لرزه‌های 1389 کرایست چرچ)، چین (زلزله 1378 ونچوان) و... رخ داده و جنبش در نزدیکی گسل در دستگاه‌های شتاب‌نگاری ثبت شده است، نشان از آن دارد که پالس‌های تغییر مکان و تکان‌های شدید در هنگام رخداد زمین‌لرزه با پریودهای طبیعی حدود 0.5 تا 2 ثانیه در موارد متعددی ثبت و تجربه شده و اهل فن می‌دانند که این پریودهای طبیعی مطابق با پریودهای طبیعی نوسان در ساختمان‌های حدود 5 تا 20 طبقه است. بنابراین، علم موجود به ما حکم می‌کند که هر نوع احداث ساختمان بلند و توسعه شهر- به ویژه انبوه‌سازی و برج‌سازی- در چنین نواحی بدون شک به توسعه مناطق با ریسک بالا در شهری مانند تهران می‌افزاید. 
 وجود تغییرات شدید توپوگرافی (پستی و بلندی) در این نواحی به احتمال تشدید امواج زمین‌لرزه احتمالی در این مرزهای توپوگرافی در پای دامنه‌ها می‌انجامد. تشدید امواج در اثر تغییرات پستی و بلندی در مرزهای بین کوه و دشت (که در شمال تهران مشخص‌کننده ناحیه گسل شمال تهران است) بدون شک تشدیدکننده خرابی‌ها خواهد بود.    

اشتراک گذاری در شبکه های اجتماعی

تلگرام گوگل پلاس لینکدین